Anadolu dilleri

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla


Anadolu dilleri, Hint-Avrupa dil ailesine ait soyu tükenmiş bir dil grubudur.[1] Terim bazen Anadolu'da konuşulmuş ancak bu gruba ait olmayan tarihi dillere atıfta bulunmak için de kullanılabilir.[1] Anadolu dilleri, M.Ö. 2. ve 1. binyıllarda, Asur ticaret kolonileri ile Roma İmparatorluğu'nun 2.-3. yüzyıl arasındaki döneme tarihlenebilir. M.S. 4.-5. Anadolu dillerinin son evresi olarak kabul edilir.

Anadolu dilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kurgan hipotezine göre Hititler, Anadolu'ya Karadeniz-Hazar steplerinden Balkanlar yolu ile MÖ 2.500 civarında gelmiştir.[2]

Hititçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Hitit dili (𒉈𒅆𒇷; nesili), MÖ 1600 ve MÖ 1100 arasında Hitit kontrolü altındaki bölgelerde konuşulmuştur, ancak Akadcada yer alan alıntı sözcüklere daynarak MÖ 20. yüzyıla kadar giden bir tarihi olabileceği düşünülmektedir. Çek bilim adamı Bedřich Hrozný'nin 1917 tarihli çalışmaları sonucunda çözümlenmiş dil,[3] diğer Anadolu dilleri olan Luvice ve Palaca ile ilişkilidir. Tarihte belgelenmiş en eski Hint-Avrupa dilidir.[4] Akadca kökenli bir çivi yazısı kullanılarak yazılmıştır.

Palaca[değiştir | kaynağı değiştir]

Palaca, Kuzeybatı Anadolu'da konuşulmuştur. Hititler tarafından "palaumnili" olarak adlandırılan Palaların dillerinin kökleri MÖ 18. yüzyıla dayanır. Kaşka istilaları sonucunda dilin soyunun 15. yüzyıl dolaylarında tükendiği düşünülmektedir.[5] Palaca yazılmış kaynaklar azdır ama Hititçe yazılmış kaynaklarda Pala halkı Ziparva tanrısı ile karakterize edilir.[6] Palaca yazılmış tüm eserler dini metinlerdir.[7]

Luvi dilleri grubu[değiştir | kaynağı değiştir]

MÖ 2. yüzyılda Luvicenin dağılımı 

Anadolu dilleri içinde yer alan bazı diller, çeşitli özellikleri açısından birbirlerine daha yakın olduklarından ötürü ortak bir Luvi grubu içerisinde sınıflandırılırlar.[8] Bu grupta Luvice ve yakından ilişkili olduğu Likçe ve Karca gibi diller yer alır.

Luvice[değiştir | kaynağı değiştir]

Luvice (luwili), Hititçe'nin yakın akrabası, Hitit kontrolü altındaki bölgelere yakın yerlerde konuşulmuştur. 13. yüzyılda ise Luvice, Hititlerin başkenti Hattuşaş'da dominant dil haline gelmiştir.[9] Bronz Çağı Çöküşü sonrasında Hititçe ölü bir dil haline gelse de, Luvice Geç Hitit Devletleri'nde varlığını bir süre daha sürdürmüştür. Hitit çivi yazısı ve Anadolu hiyeroglifleri olarak iki farklı yazı sistemi ile yazılmıştır. Luvice, Truvalıların konuştukları olası dillerden biri olarak görülmektedir.[10]

Diğer Luvi diller[değiştir | kaynağı değiştir]

MÖ 1. yüzyılın ortalarında Anadolu dilleri

Köken olarak Ege ve Batı Akdeniz bölgelerinde konuşulan bu sınıftan diller ise

  • Karya dili, Karya'da konuşulmuştur, Karyalı askerlerin M.Ö. 7. yüzyılda Mısır'da bıraktığı bölük pörçük duvar yazılarından bilinir, M.Ö. 3. yüzyılda yokolmuştur.
  • Likya dili (Likyaca A; standart Likyaca), Demir Çağı'nda Likya'da konuşulmuştur, Luvice'nin soyundan gelir. M.Ö. 1. binyılda soyu tükenmiştir, buluntular eksiktir ve tam çözülenememiştir.
  • Milyan dili, Likyaca B denir, Likya dili'nin lehçesidir, tek bir kitabeden bilinir.
  • Pisidya dili ve Side dili (Pamfilyaca), eksik.

Bu dil grubunda muhtemelen hiç yazılı iz bırakmamış diller de vardır. Bunlar Amca, Kapadokya, Misya ve Paflagonya dilleridir.

Lidya dili[değiştir | kaynağı değiştir]

Lidyaca, Batı Anadolu'da yer alan Lidya bölgesinin yerli halkı Lidyalılar tarafından kullanılmış ve MÖ 7. yüzyıldan kalma elektrum sikkeleri üzerindeki yazılar ile kayda geçmiştir.[11] MÖ 5. ve 4. yüzyıllardan kalma ve çoğu Sard kazılarında keşfedilmiş Lidya dili mezar kitabesi de bulunmaktadır. Luvi dili ile bazı benzerlikleri bulunmakla birlikte, kendine özgü çeşitli özellikleri nedeniyle Anadolu dil ailesi içinde ayrı bir yeri bulunduğu ileri sürülmektedir. MÖ 1. yüzyılda günlük kullanımı sona ermiş, bir ölü dil haline gelmiştir.[12]

Diğer diller[değiştir | kaynağı değiştir]

Terim günümüzde genellikle Hint-Avrupa dil ailesinin Anadolu kolunu tanımlamak için kullanılmaktadır, ancak bu gruba düşmeyen tarihi Anadolu dilleri de vardır. Paleo-Balkan dilleri, Anadolu dilleri gibi Hint-Avrupa dil ailesine aittir ve günümüzde yaşayan hiç bir dil bu gruba ait değildir. Dillerin bölgeye Anadolu dillerinden sonra bir dönemde Balkanlar yolu ile geldiği önerilmektedir. Frigce ve Misyaca bu dillere örnekler oluşturmaktadır.

Eklemeli diller grubundan,[13] soyu tükenmiş ve Hint-Avrupa dil ailesine ait olmayan antik Anadolu dillerine ise Hattice örnek verilebilir. Anadolu'da konuşulmuş bilinen en eski dil olan Hattice bir yalıtık dil olarak sınıflandırılır.[14] Hattiler yazılı kaynaklar bırakmamış, tüm Hattice söz varlığı Hititler tarafından üretilmiş dini veya çift dilli metinler sayesinde günümüze ulaşmıştır. Urartuca da Anadolu'da konuşulmuş ölü bir dildir.[15]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b "Anatolian languages". Encyclopedia Britannica (İngilizce). 22 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2019-10-31. 
  2. ^ Mallory, J. P.; Adams, Douglas Q. (1997). Encyclopedia of Indo-European culture. Taylor & Francis. ss. 4–6. ISBN 978-1-884964-98-5. 20 June 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 March 2012.  Bilinmeyen parametre |url-status= görmezden gelindi (yardım)
  3. ^ Hrozný, Bedřich, Die Sprache der Hethiter: ihr Bau und ihre Zugehörigkeit zum indogermanischen Sprachstamm: ein Entzifferungsversuch (Leipzig, Germany: J.C. Hinrichs, 1917).
  4. ^ "2006-05-02 Hittite". 7 July 2004. 3 February 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 December 2016.  Birden fazla |arşivurl= ve |archive-url= kullanıldı (yardım); Birden fazla |arşivtarihi= ve |archive-date= kullanıldı (yardım)
  5. ^ Ramat, Anna Giacalone; Ramat, Paolo (2015). The Indo-European Languages. Routledge. s. 172. ISBN 113492187X. The Palaic peoples were very quickly overwhelmed by the invasions of the Kaskas, a non-IE people from the East, who swept them away and for centuries kept attacking the Hittite kingdom 
  6. ^ Burney, Charles (2004). Historical Dictionary of the Hittites. Scarecrow Press. s. 223. ISBN 0810865645. 
  7. ^ Carruba, O. Das Palaische. Texte, Grammatik, Lexikon. Wiesbaden: Harrassowitz, 1970. StBoT 10.
  8. ^ Melchert 2012, s. 14. "I, followed by some others, have adopted the label 'Luvic' for this group instead of the more popular 'Luvian', in order to forestall confusion with Luvian in the narrow sense of just the language represented by Cuneiform and Hieroglyphic Luvian."
  9. ^ Yakubovich, Ilya (2010). Sociolinguistics of the Luwian Language. Leiden: Brill. ISBN 9789004177918.  s:307
  10. ^ Watkins 1994; Watkins 1995:144–51; Melchert 2003, pp. 265-70 with ref.
  11. ^ "Lydia and the earliest coins" (İngilizce). British Museum. 
  12. ^ S.R.F. Price (1985). Rituals and power: the Roman imperial cult in Asia Minor, s. 92 (İngilizce). Cambridge University Press. 
  13. ^ The New Encyclopædia Britannica, Vol. 22, p.593: "The non-Indo-European Hattic is an agglutinative language ..."
  14. ^ Jörg Klinger: Hattisch. In: Michael P. Streck (Hrsg.): Sprachen des Alten Orients. WBG, Darmstadt 2005, S. 129.
  15. ^ People of Ancient Assyria: Their Inscriptions and Correspondence - Page 89 by Jørgen Laessøe

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]